روزشمار: ۳۰ آذر؛ جشن شب یلدا - آکابانو

آکابانو: مقاله مرتبط:

  • تمام مقالات روزشمار آکا ایران را مطالعه کنید
  • شب یلدا؛ شب تولد خورشید

واژه یلدا ریشه سریانی دارد واژه laquo;یلداraquo; از دوران ساسانیان که متمایل به بکارگیری خط سریانی (الفبای از راست به چپ) شده بودند بکار رفته است و به معنای ولادت و تولد است. منظور از تولد، ولادت خورشید (مهر/میترا) است. رومیان آن را laquo;ناتالیس آنایکتوسraquo; یعنی روز تولد مهر شکست ناپذیر می نامند. laquo;ابوریحان بیرونیraquo; از این جشن با نام میلاد اکبر نام برده و منظور از آن را میلاد خورشید دانسته است. یلدا شب اول زمستان و شب آخر پاییز است که اول جدی و آخر قوس باشد و درازترین شب هاست.

,روزشمار,روزشمار ۳۰ آذر,روزشمار ۲۰ دسامبر,[categoriy]

آکابانو: روزشمار: ۳۰ آذر؛ جشن شب یلدا

در تمام سال و در آن شب و یا نزدیک به آن شب، آفتاب به برج جدی تحویل می کند و گویند آن شب به غایت شوم و نامبارک است و بعضی گفته اند شب یلدا یازدهم جدی است. چله و جشن هایی که در این شب برگزار می شود، یک سنت باستانی است. مردم روزگاران دور و گذشته که کشاورزی، بنیان زندگی آنان را تشکیل می داد و در طول سال با سپری شدن فصل ها و تضادهای طبیعی خوی داشتند، بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند.

,روزشمار,روزشمار ۳۰ آذر,روزشمار ۲۰ دسامبر,[categoriy]

آنان ملاحظه می کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می شود و در نتیجه در آن روزها، از روشنی و نور خورشید بیشتر می توانستند استفاده کنند. این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش اند. مردم دوران باستان و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی-هند و اروپایی، دریافتند که کوتاه ترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب ها کوتاه تر می شوند، از همین رو آن را شب زایش خورشید (مهر) نامیده و آنرا آغاز سال قرار دادند.

,روزشمار,روزشمار ۳۰ آذر,روزشمار ۲۰ دسامبر,[categoriy]

شرق شناسان و مورخان متفق القولند که ایرانیان نزدیک به ۴ هزار سال است که شب یلدا، آخرین شب پاییز و آذرماه، را که درازترین و تاریک ترین شب در طول سال است تا سپیده دم بیدار مانده، در کنار یکدیگر خود را سرگرم کرده تا اندوه غیبت خورشید و تاریکی و نیز سردی هوا روحیه آنان را تضعیف نکند و با به روشنی گراییدن آسمان (حصول اطمینان از بازگشت خورشید در پی یک شب طولانی و سیاه که تولد تازه آن عنوان شده است به رختخواب رفته و لختی بیاسوده اند.

پیشتر، ایرانیان (مردم سراسر ایران زمین) روز پس از شب یلدا (یکم دی ماه) را laquo;خور روزraquo; و laquo;دیگان = دی گانraquo; می خواندند و به استراحت می پرداختند و تعطیل عمومی بود. در این روز عمدتا به این لحاظ از کار دست می کشیدند که نمی خواستند احیانا مرتکب بدی کردن شوند که میترائیسم ارتکاب هر کار بد، ولو کوچک را در روز تولد خورشید گناهی بزرگ می شمرد.

آداب شب یلدا در طول زمان تغییر نکرده و ایرانیان در این شب، باقیمانده میوه هایی را که انبار کرده اند و خشکبار و تنقلات می خورند و دور هم گرد هیزم افروخته و بخاری روشن می نشینند تا سپیده دم بشارت شکست تاریکی و ظلمت و آمدن روشنایی و گرمی (در ایران باستان، از میان نرفتن و زنده بودن خورشید که بدون آن حیات نخواهد بود) را بدهد، زیرا که به زعم آنان در این شب، تاریکی و سیاهی در اوج خود است.

,روزشمار,روزشمار ۳۰ آذر,روزشمار ۲۰ دسامبر,[categoriy]

laquo;خور روز (دی گان)، یکم دی ماهraquo; در ایران باستان در عین حال روز برابری انسان ها بود. در این روز همگان از جمله شاه لباس ساده می پوشیدند تا یکسان به نظر آیند و کسی حق دستور دادن به دیگری را نداشت و کارها داوطلبانه انجام می گرفت، نه تحت امر. در این روز جنگ کردن و خونریزی، حتی کشتن گوسفند و مرغ هم ممنوع بود. این موضوع را نیروهای متخاصم ایرانیان می دانستند و در جبهه ها رعایت می کردند و خونریزی موقتا قطع می شد و بسیار دیده شده است که همین قطع موقت جنگ، به صلح طولانی و صفا انجامیده بود.

مراسم شب یلدا (شب چله) از طریق ایران به قلمرو رومیان راه یافت و جشن laquo;ساتورنraquo; خوانده می شد. جشن ساتورن پس از مسیحی شدن رومی ها هم اعتبار خود را از دست نداد و ادامه یافت که در همان نخستین سده آزاد شدن پیروی از مسیحیت در میان رومیان، با تصویب رئیس وقت کلیسا، کریسمس (مراسم میلاد مسیح) را ۲۵دسامبر قرار دادند که چهار روز و در سال های کبیسه سه روز پس از یلدا (شب ۲۱ دسامبر) است و مفهوم هر دو واژه هم یکی است.

,روزشمار,روزشمار ۳۰ آذر,روزشمار ۲۰ دسامبر,[categoriy]

از آن پس این دو میلاد تقریبا با هم برگزار می شده اند. آراستن سرو و کاج در کریسمس هم از ایران باستان اقتباس شده است، زیرا ایرانیان به این دو درخت مخصوصا سرو به چشم مظهر مقاومت در برابر تاریکی و سرما می نگریستند و در laquo;خور روزraquo; در برابر سرو می ایستادند و عهد می کردند که تا سال بعد یک نهال سرو دیگر کشت کنند.

باید دانست که هنوز در بسیاری از نقاط ایران مخصوصا در جنوب و جنوب خاوری برای نامیدن بلندترین شب سال، به جای شب یلدا از واژه مرکب شب چله (۴۰ روز مانده به جشن سده-شب سیاه و سرد) استفاده می شود.

آیین های جالب شب یلدا در شهرهای مختلف ایران

خراسان

در ادبیات خراسان واژه یلدا به کار برده نشده بلکه در تمام ادوار تاریخی تا آنجا که اسناد شفاهی و مکتوب وجود دارد شب چله یا چله نشینی بکار رفته است. در این شب طولانی آیین ها و مراسم خاصی وجود داشته که به آن شب چراغانی یا شب چراغ می گفتند. از آنجا که هر میهمانی برای رفتن به شب نشینی، چراغی را همراه خود می برده و به دلیل فراوانی چراغ ها عبارت چهل چراغ که نشانه کثرت است بکار می بردند.

تهیه شیرینی کف یا کف زنی یکی از آیین های شب چله در منطقه جغرافیایی قهستان و خراسان قدیم است. کف یک نوع شیرینی یا شربت سنتی است. یکی از آیین های ویژه شب چله در استان خراسان رضوی و خراسان جنوبی برگزاری مراسم laquo;کف زدنraquo; است.

,روزشمار,روزشمار ۳۰ آذر,روزشمار ۲۰ دسامبر,[categoriy]

در این مراسم ریشه گیاهی به نام چوبک را که در این دیار به laquo;بیخraquo; مشهور است، در آب خیسانده و پس از چند بار جوشاندن، در ظرف بزرگ سفالی به نام laquo;تغارraquo; می ریزند. مردان و جوانان فامیل با دسته ای از چوب های نازک درخت انار به نام laquo;دسته گزraquo; مایع مزبور را برای ساعتها هم می زنند تا به صورت کف سفت درآید و این کار باید در محیط سرد صورت گیرد تا مایع مزبور کف و سپس سفت شود خشک شده آن مانند گز اصفهان می شود. کف آماده شده در پایان با مخلوط کردن شیره شکر آماده خوردن شده و پس از تزیین با مغز گردو و پسته برای پذیرایی مهمانان برده می شود. در این میان گروهی از جوانان قبل از شیرین کردن کف ها مجاز هستند با پرتاب آن به سوی همدیگر و مالیدن کف به سر و صورت یکدیگر شادی و نشاط را به جمع مهمانان می افزایند.

یکی دیگر از جشن های ایرانی چله تموز است که عکس چله زمستان است و آن طولانی ترین روز سال است که هنوز هم در خراسان جنوبی گرامی داشته می شود.

اصفهان

شب یلدا (شب چله) در شهرستان دهاقان اصفهان مانند سایر مناطق ایران فامیل و بستگان به خانه پدربزرگ ها یا مادربزرگ ها می روند و دور هم پای کرسی جمع می شوند. صاحبخانه هم با آجیل و میوه از مهمان ها پذیرائی می کند. آنها تا پاسی از شب و گاهی تا نزدیک صبح می نشینند، شاهنامه می خوانند و فال حافظ می گیرند. بزرگترها داستان یا خاطره نقل می کنند. تازه دامادها با هدیه یا خوانچه به خانه عروس می روند. آجیل شب یلدا، کشمش، گردو، بادام، قیسی، برگه زردآلو یا برگه گلابی، جوزقند و انجیر و خرما است. میوه شب یلدا هم انار، هندوانه، سیب، گلابی انباری است. همچنین نوشیدنی شب یلدا بطور معمول چای و شربت و چنانچه برف باشد مخلوط برف و شیره انگور هستند. غذای شب چله چنانچه مقدور باشد پلو ماهی و در غیر این صورت یکی از غذاهای محلی مانند کوفته، گندی، دلمه، چرب و شیرین و یا غیره است.

آذربایجان (شرقی و غربی)

در خطه شمال و آذربایجان رسم بر این است که در این شب خوانچه ای تزیین شده به خانه تازه عروس یا نامزد خانواده بفرستند. مردم آذربایجان در سینی خود هندوانه ها را تزئین می کنند و شال های قرمزی را اطرافش می گذارند. درحالی که مردم شمال یک ماهی بزرگ را تزئین می کنند و به خانه عروس می برند.

کردستان

در کردستان نیز مانند سایر مناطق کوهستانی ایران این آیین تاریخ کهنی دارد که به همان نام قدیمیش laquo;شو چلهraquo; خوانده می شود و در شهر سنندج مرکز استان کردستان از قدیم اکثر خانه ها غذای دلمه و نان سنگک برای پذیرایی از مهمان ها آماده می کنند و این به صورت سنتی در این شهر تبدیل شده است.

بوشهر

مردم استان بوشهر نیز همچون دیگر ایرانی ها، این آیین کهن را با رفتن به خانه بزرگ ترها می گذرانند. هندوانه در شب یلدا در بوشهر کاربرد زیادی دارد.

دشت گرگان

در استان گلستان شب یلدا بسیار با اهمیت و گرامی داشته می شود. در این شب همه مردم به خانه پدر بزرگ ها و مادر بزرگ ها رفته و ضمن دورهم نشینی پیرامون کرسی و خواندن فال حافظ و فردوسی خوانی و نقل اندازی (داستان های شفاهی) به خوردن تنقلات و میوه جات خصوصاً میوه های باغی و جنگلی از قبیل هندوانه، انار، لیمو و پرتقال، ولیک و کندس و شیرینی جاتی مانند مَت و کَسمَک می پردازند و با خوردن و نوشیدن و شنیدن صحبت ها و داستان های بزرگترها، شب را به صبح می رسانند و معتقدند که صبح بعد از یلدا روز پیروزی خورشید بر سیاهی و تاریکی ها است.

فارس

سفره مردم شیراز مثل سفره نوروز رنگین است. مرکبات و هندوانه برای سرد مزاج ها و خرما و رنگینک برای گرم مزاج ها موجود است. حافظ خوانی جزو جدانشدنی مراسم این شب برای شیرازی هاست. البته خواندن حافظ در این شب نه تنها در شیراز مرسوم است، بلکه رسم کلی چله نشینان شده است.

همدان

همدانی ها فالی می گیرند با نام فال سوزن. در گلپایگان قدیم هم شب یلدا این رسم بود. همه دور تا دور اتاق می نشینند و پیرزنی به طور پیاپی شعر می خواند. دختر بچه ای پس از اتمام هر شعر بر یک پارچه نبریده و آب ندیده سوزن می زند و مهمان ها بنا به ترتیبی که نشسته اند شعرهای پیرزن را فال خود می دانند. همچنین در مناطق دیگر همدان تنقلاتی که مناسب با آب و هوای آن منطقه است در این شب خورده می شود. در تویسرکان و ملایر، گردو و کشمش و مویز نیز خورده می شود که از معمول ترین خوراکی های موجود در این شهرستان ها است. همچنین در آجین میوه و تنقلات برای دختری که نامزد شده از طرف خانواده داماد برده می شود و این از رسوم قدیم به جامانده است.

استان اردبیل

در اردبیل رسم است که خانواده ها شب یلدا دور هم جمع می شوند و تا پاسی از شب با هم شب نشینی می کنند. هندوانه، انار، پرتقال، تخمه، ماهی پلو وhellip; از جمله خوراکی هایی است که در استان اردبیل مرسوم هست، و در شب یلدا برای تازه عروس هندوانه تزئین می کنند و به همراه هدایای دیگر از طرف خانواده داماد فرستاده می شود.

گیلان

در گیلان هندوانه را حتماً فراهم می کنند و معتقدند که هر کس در شب چله هندوانه بخورد در تابستان احساس تشنگی نمی کند و در زمستان سرما را حس نخواهد کرد. laquo;آوکونوسraquo; (آو= آب و کونوس = ازگیل) یکی دیگر از خوردنی هایی است که در این منطقه در شب یلدا رواج دارد و به روش خاصی تهیه می شود. در فصل پاییز، ازگیل خام را در خمره می ریزند، خمره را پر از آب می کنند و کمی نمک هم به آن می افزایند و در خم را می بندند و در گوشه ای خارج از هوای گرم اتاق می گذارند.

ازگیل سفت و خام، پس از مدتی پخته و آبدار و خوشمزه می شود. آوکونوس در اغلب خانه های گیلان تا بهار آینده یافت می شود و هر وقت هوس کنند ازگیل تر و تازه و پخته و رسیده و خوشمزه را از خم بیرون می آورند و آن را با گلپر و نمک در سینه کش آفتاب می خورند. در گیلان در خانواده هایی که در همان سال پسرشان را داماد یا نامزد کرده اند رسم است که طبقی برای خانواده نوعروس می فرستند. در این طبق میوه ها و خوراکی ها و تنقلات ویژه شب چله به زیبایی در اطراف آراسته می شود و در وسط طبق هم یک ماهی بزرگ (معمولاً ماهی سفید) تازه و خام همراه با تزیین سبزیجات قرار می گیرد که معتقدند باعث خیر و برکت و فراوانی روزی زوج جدید و همچنین سلامت و باروری نوعروس می شود.

خوزستان

مردم خوزستان تا سحر انتظار می کشند تا از قارون افسانه ای استقبال کنند. قارون در لباس هیزم شکن برای خانواده های فقیر تکه های چوب می آورد. این چوب ها به طلا تبدیل می شوند و برای آن خانواده، ثروت و برکت به همراه می آورند. خوزستانی ها به خانه بزرگترها رفته و دور هم جمع شده به شوخی خنده می گذرانند.آجیل، هندوانه، انار، شیرینی و خرما و لبو و آش و شیرینی های مختلف از جمله خوراکی های این آیین کهن است.

قزوین

مردم استان قزوین نیز، همچون دیگر هموطنان ایرانی، این آیین کهن را با رفتن به خانه بزرگ ترها می گذرانند. به عقیده بزرگ ترها، آوردن میوه های مختلف خشک و تر و میوه های سرخ فام، که به laquo;شب چرهraquo; معروف است، همراه با خوراکی های دیگر شگون دارد و زمستان پربرکتی را نوید می دهد. در میهمانی شب یلدا، که همه دور هم جمع می شدند، مادربزرگ ها نقش محوری داشتند. در گلپایگان، به خصوص در بعضی مواقع که مادربزرگ ها در آوردن تنقلات تأخیر می کنند، کوچک ترها شعر laquo;هرکه نیارد شب چره، انبارشو موش بچرهraquo; سر می دهند، تا مادربزرگ در آوردن laquo;شب چرهraquo; تعجیل کند. در این شب، اغلب مردم قزوین با خوردن سبزی پلو با ماهی دودی و سپس هندوانه، انار، انواع تنقلات ازجمله کشمش، گردو، تخمه، آجیل مشکل گشا و انجیر خشک، شب نشینی خود را به اولین صبح زمستانی گره می زنند. به عقیده مادربزرگ های قزوینی، اگر در این شب ننه سرما گریه کند، باران می بارد؛ اگر پنبه های لحاف بیرون بریزد، برف می آید؛ و اگر گردنبند مرواریدش پاره شود، تگرگ می آید. یکی دیگر از آداب و رسوم laquo;شب یلداraquo;، فرستادن laquo;خونچه چلهraquo; از سوی داماد به عنوان هدیه زمستانی برای عروس است.

,روزشمار,روزشمار ۳۰ آذر,روزشمار ۲۰ دسامبر,[categoriy]

در این خونچه، برای عروس پارچه، جواهر، کله قند و هفت نوع میوه مثل گلابی، هندوانه، خربزه، سیب و به با تزئینات خاصی فرستاده می شود.

لرستان و لکستان

شب چله در میان مردم مناطق لر و لونشین دارای آداب و رسوم خاصی است و به آن laquo;شو اول قارهraquo; می گویند. شب نشینی، دید و بازدید اقوام، فال چهل سرو، فال حافظ، پختن غذاهای خاص این شب، دراز کردن شال یا چادری از پشت بام همسایه برای دریافت آجیل و میوه از سوی دیگر همسایگان و خواندن اشعاری به همین منظور از برنامه های ویژه شب یلدا در شهرهای مختلف این نواحی است. در این شب همچنین مردم با استفاده از گندم، شاهدانه، کنجد و گردو، تنقلاتی خاص تهیه می کنند و با جمع شدن افراد خانواده کنار هم از آن استفاده می کنند.

در این شب در لرستان، گندم شیره هم می خورند که از این طریق گندم را در شیره می خیسانند و زردچوبه و نمک را با آن مخلوط می کنند سپس آن را روی ساج برشته می کنند و همراه بادام، گردو، کشمش، سیاه دانه و کنجد مخلوط می کنند.

در لرستان و لکستان شب چله،نوجوانان و جوانان با رفتن به پشت بام همسایه خود و دراز کردن شالی، اشعار زیر را بلند بلند می خوانند و همسایه در شال آنها آجیل، شیرینی و میوه و گندم شاهدانه می گذارد.

laquo;امشو اول قاره، خیر د هونت بوارهraquo; یعنی: امشب اول یلدا یا اول زمستان است خیر از خانه ات ببارد.

laquo;نون و پنیر و شیره کیخا هونت نمیرهraquo; یعنی: نان و پنیر و شیره کدخدا (صاحب خانه) خانه ات نمیرد.

laquo;چی به علی کوشکه بیارهraquo; یعنی: چیزی بده علی کوچک یا بچه ات بیاوردhellip;

صاحب خانه کمی آجیل گندم برشته با میوه و شیرینی در شال بچه ها می گذارد و بچه ها ضمن بالا کشیدن شال و محتویاتش به عنوان تشکر از صاحب خانه، ترانه مذکور را تکرار می کنند. سپس، شال را برمی دارند و به روی پشت بام های دیگر می روند و دوباره ترانه فوق را می خوانند.

در همین روز:

  • سرنگونی سلسله ساسانی با قتل یزدگرد سوم (۲۱ شمسی)
  • ارسال پیمان سه جانبه بین ایران و شوروی و انگلستان به مجلس شورای ملی (۱۳۲۰ شمسی)
لايک انتشار در تلگرام